Journal of Rainwater Catchment Systems

fa شناسایی راهبردهای مناسب مدیریت حوزه آبخیز بازه حوض با استفاده از SWOT Identification of appropriate watershed management strategy using SWOT in Bazeh-Hovz watershed عمومى General پژوهشي Research اولین گام در مدیریت جامع حوزه آبخیز، توجه به عوامل داخلی (نقاط قوت و ضعف) و عوامل خارجی (نقاط فرصت و تهدید) سامانه و ارائه راهبردها بر اساس تحلیل آن‌ها است. تحقیق حاضر با هدف تعیین برنامه‌های مدیریت حوزه آبخیز بازه حوض مشهد طرح‌ریزی شده است. به‌منظور نیل به اهداف تحقیق حاضر، ابتدا ماتریس SWOT و جداول شناسایی شاخص‌های راهبردی عوامل درونی و بیرونی تشکیل شد. پس از بررسی گزارش‌ها، بازدید از منطقه و جلسه طوفان فکری با متخصصین، شش نقطه ضعف و شش نقطه قوت به‌عنوان مهم‌ترین عوامل داخلی شناسایی شدند. هم‌چنین شش نقطه تهدید و شش نقطه فرصت در ماتریس SWOT به‌عنوان مهم‌ترین عوامل خارجی انتخاب شدند. در ادامه به‌منظور تکمیل ماتریس SWOT از 12 کارشناس آشنا با منطقه و 25 نفر از شورای روستاهای موجود در منطقه (3 الی 4 نفر از هر روستا و به‌صورت تصادفی) نظرخواهی شد. در این رابطه تعیین امتیاز عوامل با استفاده از پرسشنامه طیف لیکرت و تعیین اوزان نسبی عوامل هر یک از عوامل با به‌کارگیری تکنیک تحلیل سلسله‌مراتبی مد نظر قرار گرفت. نتایج حاصل از نظرسنجی 37 نفر از خبرگان، کارشناسان و ساکنین حوزه آبخیز بازه حوض در رابطه با نقاط قوت، ضعف، فرصتها و تهدیدهای پیش روی مدیریت جامع آبخیز از پرسشنامهها استخراج شد. نتایج نشان داد "مراتع و توسعه محصولات فرعی آن" با وزن 34/0، "درآمد کم آبخیزنشینان در مقایسه با مناطق شهری" با وزن 37/0، "تسهیلات دولتی کم‌بهره برای اشتغال روستایی" با وزن 38/0 و "بخشی‌نگری و تعدد در مراکز تصمیم‌گیری حوزه آبخیز" با وزن 35/0 به‌ترتیب مهم‌ترین نقاط قوت، ضعف، فرصت و تهدید در حوزه آبخیز بازه حوض هستند. در نهایت نتایج نشان داد که برآیند امتیاز عوامل داخلی و خارجی به‌ترتیب 19/0- و 31/0 است که دلالت بر برتری ضعف‌ها و فرصت‌ها نسبت به قوت‌ها و تهدیدها دارد. بنابراین راهبرد محافظه‌کارانه (WO) باید مد نظر قرار گیرد. در این راستا برنامه‌های احیا مراتع با مشارکت مردم، اقدامات مهار سیل در بالادست قنوات و آموزش و ترویج الگوی کشت، باتوجه به نقاط ضعف حوزه آبخیز و فرصت‌های پیشرو پیشنهاد می‌شود. The first step in integrated watershed management is to pay attention to internal factors (strengths and weaknesses) and external factors (opportunities and threats) of the system and provide strategies based on their analysis. The present study will determine the watershed management plans of the Bazeh-Hovz watershed. First, the SWOT matrix and tables for identifying strategic indicators of internal and external factors were formed to achieve the present research's goals. After reviewing the reports, visiting the region, and brainstorming with experts, six weaknesses and six strengths were identified as the most important internal factors. Also, six threats and six opportunities were selected as the most important external factors in the SWOT matrix. Next, to complete the SWOT matrix, 12 experts familiar with the region and 25 people from the village councils in the region (3-4 people from each village and randomly) were consulted. In this regard, determining the scores of the factors using a Likert spectrum questionnaire and determining the relative weights of each factor using the hierarchical analysis technique was considered. The results of the survey of 37 experts, experts and residents of the watershed area of the watershed about the strengths, weaknesses, opportunities, and threats facing the comprehensive management of the watershed were extracted from the questionnaires. The results showed "pastures and the development of its by-products" with a weight of 0.34, "low income of watershed residents compared to urban areas" with a weight of 0.37, "underutilized government facilities for rural employment" with a weight of 0.38 and "sectoralism" and multiplicity in decision-making centers of the watershed" with a weight of 0.35 are the most important strengths, weaknesses, opportunities and threats in the watershed. Finally, the results showed that the score of internal and external factors is -0.19 and 0.31, respectively, which indicates the superiority of weaknesses and opportunities over strengths and threats. Therefore, a conservative strategy (WO) should be considered in this watershed. In this regard, rangeland restoration programs with people's participation, flood control measures upstream of the Qanats, and education and extension of the cultivation pattern are suggested. آبخیزداری مشارکتی, حفاظت خاک, مسائل اقتصادی-اجتماعی, راهبرد محافظه‌کارانه Collaborative watershed management, socio-economic issues, conservative strategy. 73 96 http://jircsa.ir/browse.php?a_code=A-10-2287-1&slc_lang=fa&sid=1 Hamzeh Noor حمزه نور h.noor@areeo.ac.ir 10031947532846005615 10031947532846005615 Yes Associate Professor, Soil Conservation and Watershed Management Department, Khorasan Agricultural and Natural Resources Research Centre, Mashhad, Iran, Email: h.noor@areeo.ac.ir دانشیار، گروه حفاظت خاک و آبخیزداری، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی خراسان رضوی، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، مشهد، ایران، h.noor@areeo.ac.ir Jamal Mosaffaie جمال مصفائی jamalmosaffaie@gmail.com 10031947532846005616 10031947532846005616 No Associate Professor, Soil Conservation and Watershed Management Research Institute, Agricultural Research, Education and Extension Organization, Tehran, Iran, Email: jamalmosaffaie@gmail.com دانشیار، پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران، jamalmosaffaie@gmail.com Ali Dastranj علی دسترنج dastranj66@gmail.com 10031947532846005617 10031947532846005617 No Assistant Professor, Soil Conservation and Watershed Management Department, Khorasan Agricultural and Natural Resources Research Centre, Mashhad, Iran, Email: dastranj66@gmail.com استادیار، بخش حفاظت خاک و آبخیزداری، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی خراسان رضوی، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، مشهد، ایران، dastranj66@gmail.com