Journal of Rainwater Catchment Systems

fa ارزیابی تطبیقی نگرش جوامع محلی به اثربخشی بندهای خاکی در حوزه‌های آبخیز با ساختارهای معیشتی متفاوت Comparative assessment of local communities' attitudes towards the effectiveness of earth dams in watersheds with different livelihood structures تخصصي Special پژوهشي Research پژوهش حاضر با هدف مقایسه تطبیقی اثربخشی ادراک‌ شده اقدامات آبخیزداری (بندهای خاکی) توسط جوامع محلی در دو حوزه آبخیز با ساختارهای معیشتی متفاوت - خانیک (با اقتصاد مبتنی بر کشاورزی و قنات) و معدن فیروزه (با اقتصاد مبتنی بر معدن)- در استان خراسان رضوی انجام شد. این پژوهش کاربردی با رویکرد توصیفی- تحلیلی و روش پیمایشی صورت گرفت. داده‌ها از طریق مصاحبه حضوری با سرپرستان خانوار و با ابزار پرسشنامه‌ای که توسط پژوهشگر طراحی شده، در قالب مقیاس پنج‌درجه‌ای لیکرت شامل ۲۷ گویه در چهار بعد هیدرولوژیک، اقتصادی، اجتماعی و کاهش خسارت سیل گردآوری شد. روایی محتوایی پرسشنامه توسط متخصصان تأیید و پایایی آن با ضریب آلفای کرونباخ (بالاتر از 75/0) تعیین شد. حجم نمونه با استفاده از فرمول کوکران برای جوامع محدود در خانیک ۹۲ نفر و در معدن فیروزه ۱۰۶ نفر محاسبه شد. برای اولویت‌بندی گویه‌ها از آزمون ناپارامتریک فریدمن و برای مقایسه توزیع پاسخ‌های دو جامعه مستقل از آزمون دو نمونه‌ای کولموگروف - اسمیرنوف استفاده شد. نتایج نشان داد در بیش از ۸۵ درصد گویه‌ها (۲۳ گویه از ۲۷ گویه) تفاوت معناداری بین دو جامعه مشاهده نشد و بیش‌ترین همگرایی در بعد کاهش خسارت سیل بود (هر چهار گویه این بعد در پنج اولویت نخست هر دو حوضه قرار گرفتند). با این حال، تفاوت‌های معناداری در چهار گویه کلیدی شامل افزایش آبدهی قنوات (X7)، افزایش آبدهی چاه‌های کشاورزی (X6)، افزایش قیمت اراضی زراعی (X3) و تعارض با نهاد دولتی مجری طرح (X25) بین دو حوضه به دست آمد (p<0.05). در خانیک، افزایش آبدهی قنات بالاترین اولویت (رتبه ۱) را به خود اختصاص داد، درحالی‌که همین گویه در معدن فیروزه در رتبه هفتم قرار گرفت. رضایت کلی در خانیک (2/72 درصد رضایت بالا و خیلی بالا) به‌طور چشمگیری بیش‌تر از معدن فیروزه (صفر درصد رضایت بالا) بود. یافته‌ها نشان می‌دهد اثربخشی ادراک ‌شده پروژه‌های آبخیزداری - فارغ از موفقیت فنی - تابعی از ساختار اقتصادی - اجتماعی جامعه و درجه وابستگی معیشت به منابع آب و خاک است. در مناطق کشاورزی وابسته به قنات، پروژه‌های تغذیه آب زیرزمینی از اولویت و پذیرش اجتماعی بالاتری برخوردارند، درحالی‌که در مناطق معدن‌محور، حتی پروژه‌های موفق از نظر فنی ممکن است اثربخشی ادراک ‌شده پایینی داشته باشند. تقویت مشارکت در نظارت و ارزیابی به‌عنوان ضعیف‌ترین حلقه مشارکت در هر دو منطقه برای پایداری بلندمدت این اقدامات ضروری است. This study aimed to comparatively investigate local communities' perception of the outcomes of check dam projects (watershed management measures) in two watersheds with different socio-economic structures, Khanik (agriculture and qanat‑based economy) and Firuzeh Mine (mining‑based economy) in Khorasan Razavi Province, Iran. This applied research employed a descriptive‑analytical survey method. Data were collected using a researcher‑made questionnaire with a five‑point Likert scale comprising 27 items across four dimensions: hydrological, economic, social, and flood damage reduction. Content validity was confirmed by experts, and reliability was established using Cronbach's alpha (>0.75). Sample sizes were 92 in Khanik and 106 in Firuzeh Mine. The Friedman non‑parametric test was used for ranking items, and the two‑sample Kolmogorov‑Smirnov test was applied to compare response distributions between the two communities. No significant differences were found in over 85% of items (23 out of 27), with the strongest convergence observed in the flood damage reduction dimension (all items ranked among the top five in both watersheds). However, significant differences were detected in four key items: "increased qanat discharge" (X7), "increased agricultural well discharge" (X6), "increased agricultural land price" (X3), and "conflict with the implementing government agency" (X25) (p<0.05). In Khanik, increased qanat discharge ranked first, whereas it ranked seventh in Firuzeh Mine. Overall satisfaction was substantially higher in Khanik (72.2% high satisfaction) compared to Firuzeh Mine (0% high satisfaction). Local communities' perceived effectiveness of watershed management projects depends not only on technical specifications but also on the socio‑economic structure and the degree of livelihood dependence on water and soil resources. In qanat‑dependent agricultural areas, groundwater recharge projects receive higher priority and acceptance, whereas in mining‑dependent areas, even technically successful projects may yield low perceived effectiveness. Strengthening participatory monitoring and evaluation, the weakest link in participation in both regions, is essential. اثربخشی ادراک‌شده, ادراک جوامع محلی, بند خاکی, آزمون کولموگروف-اسمیرنوف, حوزه آبخیز خانیک, حوزه آبخیز معدن فیروزه, ساختار معیشتی Perceived effectiveness, local community perception, earthen dam, Kolmogorov-Smirnov test, Khanik watershed, Firoozeh mine watershed, livelihood structure 23 38 http://jircsa.ir/browse.php?a_code=A-10-2428-1&slc_lang=fa&sid=1 Ali Dastranj علی دسترنج a.dastranj@ut.ac.ir 10031947532846006429 10031947532846006429 Yes Assistant Professor, Soil Conservation and Watershed Management Department, Khorasan Razavi Agricultural and Natural Resources Research and Education Center, AREEO, Mashhad. Iran. A.dastranj@ut.ac.ir استادیار، بخش تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع‌طبیعی خراسان رضوی، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، مشهد، ایران. A.dastranj@ut.ac.ir Hamzeh Noor حمزه نور h.noor@gmail.com 10031947532846006430 10031947532846006430 No Associate Professor, Soil Conservation and Watershed Management Department, Khorasan Razavi Agricultural and Natural Resources Research and Education Center, AREEO, Mashhad. Iran. noorhamze@gmail.com دانشیار، بخش تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع‌طبیعی خراسان رضوی، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، مشهد، ایران. Noorhamze@gmail.com