fa شناسایی و واکاوی دانش و فناوری‌های بومی توزیع آب سازگار با بیابان (مطالعه موردی: شهرستان سمنان)‌ تخصصي Special پژوهشي Research <span dir="RTL" lang="AR-SA" style="font-size:11.0pt"><span style="line-height:107%"><span b="" mitra="" style="font-family:"><span style="color:black"><span style="letter-spacing:-.1pt">در پهنه‌های خشک و نیمه‌خشک ایران، نظام‌های بومی مدیریت و توزیع آب، نقشی بنیادین در تداوم حیات و استقرار سکونتگاه‌ها ایفا می‌کنند. شهرستان سمنان با برخورداری از سامانه سنتی و چندلایه و مبتنی بر قواعد عرفی توزیع آب رودخانه گل‌رودبار، نمونه‌ای شاخص از این دانش بومی به شمار می‌آید. این نظام که بر نوبت‌بندی دقیق، دانش محلی و سازوکارهای مهندسی ساده‌ اما کارآمد استوار است، آب را از طریق آب‌پخش‌کن موسوم به &laquo;پارا&raquo; و مجموعه‌ای از برجم‌ها یکنواخت ساخته، سپس بر پایه سهام استخرهای شش‌گانه شهر، از راه شبکه نهرها توزیع می‌کند. مدیریت این سامانه با مشارکت اجتماعی و از طریق نقش‌هایی مانند پارابان، رئیس رودخانه، قانون‌دار و استخربان اعمال می‌شود. هر یک از این افراد وظایف مشخصی در جهت حفظ عدالت در توزیع و کاهش هدررفت آب بر عهده دارند. در کنار این کارکردهای مدیریتی، عناصر کالبدی نظیر استخرها، نهرها، نیزارها و باغ‌راه‌ها به شکل‌گیری منظر فرهنگی ممتازی در شهر منجرشده‌اند. پژوهش پیش‌رو با هدف شناسایی و واکاوی دانش و فناوری‌های بومی توزیع آب در سمنان، نشانگر آن ‌است ‌که این نظام سنتی، الگویی موفق از سازگاری انسان با کم‌آبی و محیط‌های بیابانی است و می‌تواند برای رویکردهای نوین مدیریت پایدار منابع آب الهام‌بخش باشد. افزون بر این، بررسی ساختار مدیریتی و کالبدی این نظام نشان می‌دهد که پایداری آن حاصل تلفیق دانش بومی، مشارکت اجتماعی و سازگاری هوشمندانه با محدودیت‌های اقلیمی منطقه بوده است. استمرار بهره‌برداری از این سامانه در طول نسل‌های متوالی، بیانگر کارآمدی آن در تأمین عادلانه آب و حفظ تعادل میان منابع و مصارف است. </span></span></span></span></span> <span style="font-size:10.0pt"><span style="line-height:107%"><span new="" roman="" style="font-family:" times="">In the arid and semi-arid regions of Iran, indigenous water management and distribution systems have played a fundamental role in sustaining life and establishing settlements. Semnan County, with its traditional and sophisticated water distribution system of the Golrodbār River, exemplifies this indigenous knowledge. This system, built on precise scheduling, local expertise, and simple yet effective engineering mechanisms, distributes water evenly through a diversion structure called &ldquo;Pārā&rdquo; and a series of barjoms (regulators), and then allocates it based on the shares of the city&rsquo;s six reservoirs, via a network of nahr. The management of this system is conducted through social participation and specific roles such as Pārbān (water distributor), Ra&rsquo;īs-e Rudkhāneh (river chief), Qānūndār (law enforcer), and Estakhrbān (reservoir keeper), each responsible for ensuring justice in distribution and reducing water loss. Alongside these administrative functions, physical elements such as reservoirs, canals, reed beds (nīzār), and garden paths (bāgh-rāh) have contributed to the development of a distinguished cultural landscape in the city. This research aims to identify and analyze indigenous knowledge and technologies of water distribution in Semnan, demonstrating that this traditional system is a successful model of human adaptation to water scarcity and desert environments, and can serve as an inspiration for modern approaches to sustainable water resource management. Moreover, analysis of the managerial and physical framework of this system reveals that its long-term sustainability has been founded upon the integration of traditional knowledge, collective community engagement, and intelligent adaptation to regional climatic limitations. The persistence of this system over multiple generations demonstrates its effectiveness in achieving equitable water allocation while maintaining a sustainable balance between water supply and demand. </span></span></span> دانش بومی توزیع آب, نظام سنتی مدیریت آب, آب‌پخش‌کن پارا, میراث آب‌محور, منظر فرهنگی آب Indigenous Knowledge of Water Distribution, Pārā Water Divider, Traditional Water Management System, Water‑Based Heritage, Water Cultural Landscape 51 66 http://jircsa.ir/browse.php?a_code=A-10-1460-3&slc_lang=fa&sid=1 Ebrahim Yousefi Mobarhan ابراهیم یوسفی مبرهن e.yousefi.m@gmail.com 10031947532846006433 10031947532846006433 Yes Assistant Professor, Department of Soil Conservation and Watershed Management, Semnan Agriculture and Natural Resources Research & Education Center, AREEO, Semnan, Iran, Email: e.yousefi.m@gmail.com اســتادیار پژوهشی، بخش حفاظت خاک و آبخیزداری، مرکز تحقیقات و آموزش کشــاورزی و منابع طبیعی استان سمنان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، سمنان، ایران. e.yousefi.m@gmail.com Masoumeh Pazoki معصومه پازکی m.pazoki@areeo.ac.ir 10031947532846006434 10031947532846006434 No Assistant Professor, Department of Agricultural Economic, Social and Extension Research, Agricultural Research and Education Center and Natural Resources of Semnan Province, AREEO, Semnan, Iran, m.pazoki@areeo.ac.ir استادیار پژوهشی، بخش تحقیقات اقتصادی-اجتماعی و ترویج کشاورزی، مرکز تحققیات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان سمنان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، سمنان، ایران. m.pazoki@areeo.ac.ir Habib Karimipour حبیب کریمی پور habib.k1991@gmail.com 10031947532846006435 10031947532846006435 No Researcher, Department of Forest and Rangeland Research, Kermanshah Agricultural and Natural Resources Research and Education Center, AREEO, Semnan, Iran, habib.k1991@gmail.com کارشناس، بخش تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان سمنان، سمنان، ایران. habib.k1991@gmail.com