fa رهیافت‌ها و تجربیات سیل‌گیری از رودخانه‌ یا خشکه‌رود و عملکرد سامانه‌های پخش سیلاب بر آبخوان‌ها تخصصي Special پژوهشي Research <a name="_Hlk206543574"><span dir="RTL" lang="AR-SA" style="font-size:11.0pt"><span b="" mitra="" style="font-family:"><span style="color:black">در این تحقیق، روش‌های مختلف پخش سیلاب بر آبخوان‌ها (11 طرح) و اجزای اصلی آن‌ها از جنبه عملکردی، بررسی شد. بررسی عملکرد سامانه‌ها نشان داد که در شیوه‌ آبگیری مستقیم، معضل ورود رسوبات به‌طور جدی کارایی سامانه‌ آبگیری را کاهش می‌دهد. چنان‌چه سیل‌گیری با وجود بند انحرافی یا سازه آبگیری مناسب</span></span></span> <span dir="RTL" lang="AR-SA" style="font-size:11.0pt"><span b="" mitra="" style="font-family:"><span style="color:black">انجام شود، مشکل رسوبات و کاهش ظرفیت انتقال کانال‌ها تا حدی کاهش می‌یابد. چنان‌چه رسوبات معلق رودخانه زیاد باشد، رسوب‌گذاری در نهر‌ها و عرصه‌ پخش، کاهش نفوذپذیری را به‌دنبال خوهد داشت. از این‌رو برای غلبه بر مشکل ورود بار رسوبی به داخل سامانه، توجه به محل‌های مناسب سیل‌گیری و </span></span></span><span dir="RTL" lang="FA" style="font-size:11.0pt"><span b="" mitra="" style="font-family:"><span style="color:black">رعایت </span></span></span><span dir="RTL" lang="AR-SA" style="font-size:11.0pt"><span b="" mitra="" style="font-family:"><span style="color:black">اصول طراحی و عملیات اجرایی، خصوصا آن‌جا که شیوه‌ غیرمستقیم سیل‌گیری و به طریق شق نهر از رودخانه باشد، ضرورت دوچندان دارد. در این ارتباط در برخی از سامانه‌ها از جمله در آبخوان گناباد و سبزوار، سازه تورکی‌نست اجرا شده </span></span></span><span dir="RTL" lang="AR-SA" style="font-size:11.0pt"><span b="" mitra="" style="font-family:">که<span style="color:black"> به‌دلیل بار رسوبی زیاد، پس از چند واقعه‌ سیل عملا کارایی خود را از دست داده‌ و نیازمند تخلیه رسوبات و ترمیم هستند. از جنبه عملکردی سازه‌ها، نمونه‌هایی از آب‌شستگی‌های در پایین دست شیب‌شکن‌ها در آبخوان کاشمر و دروازه‌ها در آبخوان سبزوار، نشان‌دهنده مناسب نبودن تعداد شیب‌شکن‌ها و طراحی نامناسب حوضچه‌ آرامش در پایین دست شیب‌شکن‌ها و دروازه‌ها است. سازه‌های به‌کار گرفته شده در سامانه‌های پخش سیلاب، چنان‌چه به‌طور اصولی طراحی و اجرا نشوند، تمام و یا بخشی از آن‌ها تخریب شده و کل عملکرد سامانه‌ پخش سیلاب با مشکل مواجه </span>می‌شود. نتایج عملکرد<span style="color:black"> سامانه‌ها</span> نشان داد <span style="color:black">که در عرصه‌های پایین دست مخروط افکنه‌های دارای میکروآبراهه، شیوه پخش سیلاب از طریق نهر آبرسان گسترشی و لبه‌ پخش</span></span></span><span dir="RTL" lang="FA" style="font-size:11.0pt"><span b="" mitra="" style="font-family:"><span style="color:black">،</span></span></span><span dir="RTL" lang="AR-SA" style="font-size:11.0pt"><span b="" mitra="" style="font-family:"><span style="color:black"> کارایی لازم را ندارد. شیوه کنترل و هدایت سیل در این روش، موجب تمرکز جریان در نقاط فرسایش‌پذیر و تخریب اجزای سامانه و عدم یکنواختی پخش سیل می‌شود. در مقابل در مناطق دارای توپوگرافی مناسب با شیب کم عرصه و فاقد میکرو آبراهه (مانند آبخوان جاجرم)، سامانه‌ از طریق لبه‌ پخش دارای عملکرد موفقی هستند.</span></span></span></a> <span style="font-size:9.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span style="color:black"><span style="letter-spacing:-.1pt">In this research, various methods of floodwater spreading on aquifers (11 plans) and their main components from a practical perspective have been </span></span></span></span><span style="font-size:9.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span style="letter-spacing:-.1pt">analyzed<span style="color:black">. Performance of the intake systems showed that in the direct water intake</span>,<span style="color:black"> the problem of sediment entry seriously reduces the efficiency of the intake system. However, if flood control operations are carried out with a diversion dam or an appropriate water Intake structure, the problem of sediments and reduced channel transfer capacity will be reduced to some extent. </span>If the river&#39;s suspended sediments are high, sedimentation in streams and <span style="color:black">spreading</span> areas will result in a decrease in permeability.</span></span></span> <span style="font-size:9.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span style="letter-spacing:-.1pt">Therefore, to overcome the problem of sediment load entering the system, it is doubly necessary to pay attention to suitable flood control locations and observe the principles of design and implementation operations, especially where the method of flood control is indirect and through the diversion of a stream from a river. In this regard, in some systems, including the Gonabad and Sabzevar aquifers, <span style="color:black">Turky-nest</span> structure has been implemented, but due to the high sediment load after several flood events, they have practically lost their effectiveness and require sediment discharge and repair.<span style="color:black"> From the functional aspect of the structures, examples of scours that occurred downstream of the Drops in the Kashmar aquifer and the flow Gates in the Sabzevar aquifer indicate an inappropriate number of Drops and an unsuitable design of the relaxation Stilling pool downstream of the Drops and Gates. </span>If the structures used in <span style="color:black">FloodWater Spreading System (FWSS) </span>are not designed and implemented suitably, they will be completely or partially destroyed, and the entire performance of the <span style="color:black">FWSS</span> will be affected.</span></span></span> <span style="font-size:9.0pt"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span style="letter-spacing:-.1pt">The performance results of the systems showed that in the downstream areas of alluvial fans with micro-channels, the method of flood spreading through the <span style="color:black">expansion channel and the spreading edge </span>is not adequately efficient. The method of controlling and directing floods in this <span style="color:black">way</span> causes the flow to concentrate in erosive points, destroying system components and causing <span style="color:black">the uniformity distribution floodwater</span>. In contrast, in areas with suitable topography<span style="color:black">,</span> with low terrain slopes and no micro-channels (such as the Jajarm aquifer), systems using the edge of the spread perform successfully.</span></span><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span style="color:black"><a name="_Hlk207135642"></a></span></span></span> سامانه پخش, سیلاب, دهانه آبگیر, شیب‌شکن, آبخوان, نهر آبرسان Spreading systems, Floodwater, Drop, Aquifer, Floodwater supply Channel 55 72 http://jircsa.ir/browse.php?a_code=A-10-82-3&slc_lang=fa&sid=1 ALIREZA ESLAMI علیرضا اسلامی Ar.eslami@areeo.ac.ir 10031947532846006079 10031947532846006079 Yes Assistant Professor, Khorasan-e-Razavi Agricultural and Natural Resources Research and Education Center, Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Mashhad, Iran, Email: Ar.eslami@areeo.ac.ir استادیار پژوهشی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان خراسان رضوی، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، مشهد، ایران، Ar.eslami@areeo.ac.ir Aliakbar Abbasi علی اکبر عباسی ak_abbasi@yahoo.com 10031947532846006080 10031947532846006080 No Associated Professor, Khorasan-e-Razavi Agricultural and Natural Resources Research and Education Center, Agricultural Research, Education and Extension Organization (AREEO), Mashhad, Iran, Email: ak_abbasi@yahoo.com دانشیار پژوهشی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان خراسان رضوی، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، مشهد، ایران، ak_abbasi@yahoo.com