دانشیار، گروه بیابانزدایی، دانشکده کویرشناسی، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران، m_yazdani@semnan.ac.ir.
چکیده: (220 مشاهده)
خشکسالی بهعنوان یک پدیده پویا، چندمقیاسی و انتقالی، در مناطق خشک و نیمهخشک معمولاً از خشکسالی هواشناسی آغاز شده و با یک وقفه زمانی مشخص به خشکسالی هیدرولوژیکی منجر میشود؛ با این حال، در بسیاری از مطالعات، این رابطه بهصورت همزمان بررسی شده و نقش وقفه زمانی در پاسخ سامانههای هیدرولوژیکی بهطور کامل تبیین نشده است. هدف این پژوهش، تحلیل الگوی زمانی و فرآیند انتقال خشکسالی از بعد هواشناسی به بعد هیدرولوژیکی در منطقه نیمهخشک دامغان، با تأکید بر شناسایی پاسخ تأخیری سامانه هیدرولوژیکی نسبت به کمبود بارش است. بدینمنظور، شاخص شناسایی خشکسالی (RDI) در مقیاسهای زمانی 1، 3، 6، 12 و 24 ماهه و شاخص خشکسالی جریان (SDI) بر اساس دادههای دبی جریان سطحی محاسبه شد. بهمنظور بررسی ارتباط زمانی میان دو نوع خشکسالی، تحلیل همبستگی با وقفه زمانی بین سریهای زمانی RDI وSDIانجام گرفت و روندهای زمانی خشکسالی با استفاده از آزمون ناپارامتری من–کندال و تخمینگر شیب سن ارزیابی شدند. نتایج نشان داد که بیشترین همبستگی بین خشکسالی هواشناسی و هیدرولوژیکی در وقفه زمانی سهماهه رخ میدهد (r = 0.71، p < 0.001)که بیانگر وجود حافظه هیدرولوژیکی و پاسخ تأخیری جریان رودخانه به کاهش بارش است. همچنین، SDI در مقیاسهای کوتاهمدت نوسانات بیشتری نسبت به RDI نشان داد، در حالیکه در مقیاسهای بلندمدت، الگوی پایدارتر و تجمعیتری از خشکسالی هیدرولوژیکی مشاهده شد که میتواند بیانگر فشار مداوم بر منابع آب سطحی و زیرزمینی باشد. یافتههای این مطالعه نشان میدهد که در نظر گرفتن وقفه زمانی انتقال خشکسالی میتواند نقش مهمی در بهبود سامانههای هشدار زودهنگام، برنامهریزی بهرهبرداری از منابع آب و مدیریت سدها و آبخوانها در مناطق نیمهخشک ایفا کند. این پژوهش با تمرکز بر تحلیل چندمقیاسی و همبستگی تأخیری، چارچوبی کمی برای تبیین انتقال خشکسالی هواشناسی به خشکسالی هیدرولوژیکی در منطقه دامغان ارائه میدهد و میتواند بهعنوان مبنایی علمی برای مدیریت پایدار منابع آب در شرایط تغییر اقلیم مورد استفاده قرار گیرد.
