Journal of Rainwater Catchment Systems

fa کارآیی بندهای خشکه چین در کنترل رسوب و افزایش سطح اراضی کشاورزی (مطالعه موردی: زیر حوزه آبخیز نارون خاش) Effect of Check Dam on Sediment controlling and increasing the area of agricultural lands (A Case study Narun Khash sub-watershed) تخصصي Special پژوهشي Research بهره برداری غیر اصولی از عرصه های طبیعی و  زراعی به منظور رفع نیازهای غذایی به خصوص در مناطق خشک و نیمهخشک سبب رشد سریع فرسایش خاک و به دنبال آن کاهش کمی و کیفی آب زیرزمینی، افت محصولات کشاورزی و دامی و وقوع سیل های مخرب که بهجای نعمت، نغمت را برای آبخیزنشینان بههمراه دارند، را در پی داشته است. از این رو، به منظور حفاظت از منابع آب و خاک، بهبود محیط زیست و ایجاد بستر مناسب توسعه پایدار در این نواحی، نیازمند مدیریت کارآمد برای استفاده از منابع آب و خاک می باشد. یکی از استعدادهای بالقوه مناطق خشک و بیابانی سامانه های سطوح آبگیر باران هستند که توانمندی بالایی در استحصال نزولات آسمانی در  جهت بهبود و توسعه این مناطق دارد. این پژوهش کارآیی بندهای خشکه چین در کنترل رسوب و افزایش سطح اراضی کشاورزی در منطقه نارون تفتان خاش را مورد بررسی قرار داد. برای انجام این پژوهش یکی از واحدهای هیدرولوژیکی از زیر شاخه های ابتدایی این منطقه که در آن اقدام به ساخت 15 بندهای خشکه چین  با مشارکت مردمی شده بود، انتخاب شد. ابتدا موقعیت بندها مشخص شد. سپس ابعاد و حجم هریک از آنها برآورد شد. همچنین میزان رسوبات تجمع یافته در مخزن هر یک از آنها برآورد شد. بدین منظور ارتفاع، رسوب در سه محل اندازه گیری و با بدست آوردن میانگین آنها و همچنین طول و عرض محدوده دارای رسوب، مساحت تحت پوشش این رسوبات مشخص شد. سپس حجم رسوبات در مخزن هر بند بر اساس معادله مربوطه محاسبه شد. نتایج نشان داد که برای احداث 15 بند خشکه چین در این سطح آبگیر 51/67 متر مکعب سنگ به کار رفته است که به طور متوسط سهم هر بند 5/4 متر مکعب بوده است. همچنین یافته ها نشان داد که رسوبات تجمع یافته در مخازن بندها و همچنین متوسط هر بند به ترتیب 6/42 و 8/2 متر مکعب بوده است. در مجموع این سازههای اصلاحی باعث اصلاح 9/232 متر مربع زمین سنگلاخی شده است که سهم هر یک از آنها بهطور متوسط 5/15 متر مربع بوده است. بهطورکلی با ساخت هر متر مکعب بند اصلاحی خشکه چین در این منطقه، 63/0 متر مکعب رسوب قابل کنترل است و همچنین 5/3 متر مربع زمین سنگلاخی نیز اصلاح می شود. میزان رسوب در محدوده مورد بررسی 5/9 تن در هکتار برآورد شد.  نتیجه گیری میشود بندهای اصلاحی خشکه چین یکی از گزینه های مناسب کنترل فرسایش و رسوب در آبراهه های ابتدایی حوضههای آبخیزی است که مصالح سنگ در آن وجود دارد.   <pre style="text-align:justify"> Unscientific use of natural and agricultural areas in order to meet food needs, especially in arid and semi-arid areas, causes rapid growth of soil erosion, followed by a decrease in the quantity and quality of underground water, a decline in agricultural and livestock products, and the occurrence of destructive floods that instead of blessings, they bring sorrow for the watershed residences. Therefore, in order to conservation water and soil resources, improve the environment and create a suitable platform for sustainable development in these areas, efficient management is required for the use of water and soil resources. One of the high potentials of dry and desert areas are the rainwater catchment systems, which have a high ability to extract rainfall for the improvement and development of these areas. This study investigated the effectiveness of check dams in controlling sedimentation and increasing the land level in one of the hydrological units in Narun Taftan Khash region. In order to conduct this research, one of the hydrological units from the primary sub-branches of this region was selected, where 15 check dams were constructed with public participation. First, the position of the clauses was determined. Then the dimensions and volume of each of them were estimated. Also, the amount of accumulated sediments in the tank of each of them was estimated. For this purpose, the height of sediment was measured in three locations and by obtaining their average as well as the length and width of the area with sediment, the area covered by these sediments was estimated. Then, the volume of sediments in the reservoir of each section was calculated based on the corresponding equation. The results showed that 67.51 cubic meters of stone were used for the construction of 15 Chinese dry dams in this catchment area, and the average contribution of each dam was 4.5 cubic meters. Also, the findings showed that the accumulated sediments in dam reservoirs and the average of each dam were 42.6 and 2.8 cubic meters, respectively.</pre> In generally, these structures have improved 232.9 square meters of rocky land, and the share of each of them was 15.5 square meters on average. In general, with the construction of each cubic meter of China dry embankment in this area, 0.63 cubic meters of sediment can be controlled and also 3.5 square meters of rocky land is also corrected. It can be concluded that check dams are one of the suitable options to control erosion and sedimentation in the primary watercourses of watersheds where there are stone materials.   بندهای اصلاحی, رسوبات, سطوح آبگیر باران, آبخیز تفتان, خشکه چین. Correction dams,sediments, rainwater catchment systems, Taftan basin, check dam. 117 130 http://jircsa.ir/browse.php?a_code=A-10-113-10&slc_lang=fa&sid=1 Mansour Jahantigh منصور جهان تیغ Mjahantigh2000@yahoo.com 10031947532846005555 10031947532846005555 Yes Associate Professor, Department of Soil Conservation and Water Management, Sistan Agricultural and Natural Resources Research and Education Center, AREEO, Zabol, Iran دانشیار، بخش تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی سیستان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، زابل، ایران Moien Jahantigh معین جهان تیغ moienja23@yahoo.com 10031947532846005556 10031947532846005556 No Assistant Professor, Department of Soil Conservation and Water Management, Sistan Agricultural and Natural Resources Research and Education Center, AREEO, Zabol, Iran استادیار، بخش تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی سیستان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، زابل، ایران