Journal of Rainwater Catchment Systems

fa تحلیل تغییرات مکانی سلامت آبخیز با استفاده از مدل مفهومی فشار- حالت-پاسخ (PSR) (مطالعه موردی: آبخیزحفاظت شده شیدا، استان چهار محال و بختیاری) Analysis of spatial changes in watershed health using the conceptual model of pressure-state-response (PSR) (Case study: Sheida Protected Watershed, Chaharmahal and Bakhtiari Province) تخصصي Special پژوهشي Research با توسعه و پیشرفت جوامع، تضاد بین انسان و طبیعت در مقیاس آبخیز به‌طور قابل توجهی افزایش می‌یابد. بر همین اساس، ارزیابی درجه سلامت آبخیز و پایش تغییرات مکانی آن می‌تواند به‌عنوان ابزاری برای کاهش این تضاد استفاده شود. این مطالعه با تمرکز بر آبخیز حفاظت شده شیدا در استان چهارمحال و بختیاری، اهمیت استفاده از رویکردهای چندشاخصه در مدیریت و حفاظت از آبخیزها را برای مقابله با چالش‌های ‌محیط‌زیستی برجسته می‌کند. برای انجام کار، از مدل فشار-حالت-پاسخ (PSR) استفاده شد که برای پیاده‌سازی چارچوب اولیه، ابتدا به‌ترتیب پنج، 12 و 11 متغیر (طبیعی و انسانی) برای زیرشاخص‌های فشار (PSI)، حالت (SSI) و پاسخ (RSI) محاسبه شد. پس از بررسی هم‌ خطی و خودهمبستگی آن‌ها، از هر زیرشاخص یک متغیر حذف شد و بنابراین محاسبات نهایی زیرشاخص‌های مذکور با 4، 11 و 10 متغیر صورت پذیرفت. سپس نسبت به وزن‌دهی به روش کریتیک اقدام و در نهایت با استفاده از میانگین هندسی، شاخص سلامت آبخیز (WHI) محاسبه شد. میانگین و انحراف معیار PSI، SSI، RSI و WHI به‌ترتیب برابر با 10/0±23/0، 04/0 ± 14/0، 02/0 ± 10/0 و 11/0 ± 47/0 به‌دست آمد. همان‌گونه که مشاهده می‌شود آبخیز شیدا از نظر PSI، SSI، RSI و WHI به‌ترتیب در طبقات کم، بسیار کم، کم و متوسط قرار گرفته است. نتایج وزن‌دهی کریتیک نیز نشان داد که متغیر تبخیر در ارزیابی PSI، متغیرهای درصد پوشش‌گیاهی و درصد مواد آلی در ارزیابی SSI و متغیر اجرای سیاست‌گذاری‌ها در ارزیابی RSI بیش‌ترین تأثیر را داشتند. هم‌چنین وزن PSI، SSI و RSI به‌ترتیب برابر با 48/0، 30/0 و 22/0 به‌دست آمد. نتایج حاصل از پژوهش حاضر، مبنای اولیه برای توسعه شاخص‌های چندمقیاسی پیشرفته و مدل‌های مفهومی جامع‌تر که می‌توانند وضعیت بوم‌شناختی آبخیزهای حفاظت شده را به‌طور کامل‌تری منعکس کنند و مشکلات سلامت آن‌ها را با دقت بیش‌تری شناسایی کند، فراهم نموده است. With the development and progress of societies, the conflict between humans and nature at the watershed scale increases significantly. Accordingly, assessing the degree of watershed health and monitoring its spatial changes can be used as a tool to alleviate this conflict. Focusing on the Sheida Protected Watershed in Chaharmahal and Bakhtiari Province, this study, highlights the importance of using multi-attribute in watershed management and conservation to address environmental challenges. To carry out the work, the pressure-state-response (PSR) model was used, which to implement the initial framework, first five, 12 and 11 variables (natural and human) were calculated for the pressure (PSI), state (SSI) and response (RSI) sub-indices, respectively. After examining multicollinearity and autocorrelation, one variable was removed from each sub-index, resulting in final calculations using 4, 11, and 10 variables. The CRITIC weighting method was applied, and the watershed health index (WHI) was calculated using a geometric mean. The mean and standard deviation of PSI, SSI, RSI, and WHI were 0.23 ± 0.10, 0.14 ± 0.04, 0.10 ± 0.02, and 0.47 ± 0.11, respectively. The Sheida Watershed was classified as low, very low, low, and moderate in terms of PSI, SSI, RSI, and WHI, respectively. CRITIC weighting results indicated that evaporation had the greatest influence on the PSI, vegetation cover percentage and organic matter percentage were most influential for the SSI, and policy implementation had the highest impact on the RSI. The results of the present study have provided an initial basis for the development of advanced multiscale indices and more comprehensive conceptual models that can more fully reflect the ecological status of protected watersheds and more accurately identify their health problems. فشارهای انسانی, تغییرات محیطی, شاخص‌های ارزیابی, پهنه‌بندی مکانی, پاسخ آبخیز Human pressures, Environmental changes, Assessment indicators, Spatial zoning, Watershed response 1 20 http://jircsa.ir/browse.php?a_code=A-10-654-5&slc_lang=fa&sid=1 Faezeh Moharrami فائزه محرمی FaezehMoharrami@student.uma.ac.ir 10031947532846006068 0009-0009-4005-834X No M.Sc. Student, Department of Range and Watershed Management, Faculty of Agriculture and Natural Resources, University of Mohaghegh Ardabili, Iran, Email: FaezehMoharrami@student.uma.ac.ir دانشجوی کارشناسی ارشد، گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران، FaezehMoharrami@student.uma.ac.ir Bijan Khalilimoghadam بیژن خلیلی مقدم khalilimoghadam@asnrukh.ac.ir 10031947532846006069 10031947532846006069 No Professor, Department of Soil Science, Faculty of Agriculture, Agricultural Sciences and Natural Resources University of Khuzestan, Khuzestan, Iran, Email: moghaddam623@yahoo.ie استاد، گروه علوم خاک‌، دانشکده کشاورزی، دانشگاه کشاورزی و منابع‌طبیعی خوزستان، خوزستان، ایران، moghaddam623@yahoo.ie Zeinab Hazbavi زینب حزباوی z.hazbavi@uma.ac.ir 10031947532846006070 10031947532846006070 Yes Associate Professor, Department of Range and Watershed Management, Faculty of Agriculture and Natural Resources, Watershed Management Research Center, University of Mohaghegh Ardabili, Iran, Email: z.hazbavi@uma.ac.ir دانشیار، گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران، z.hazbavi@uma.ac.ir