Journal of Rainwater Catchment Systems

fa مروری بر مدیریت نوین و بهینه‌سازی مصرف آب برای مقابله با بحران کم‌آبی در ایران A review of modern management and optimization of water consumption to combat the water scarcity crisis in Iran تخصصي Special پژوهشي Research راهکارهای نوین با بهره‌گیری از فناوری‌های پیشرفته می‌توانند نقش مؤثری در بهینه‌سازی مصرف آب و بهبود مدیریت منابع آبی ایفا کنند. بر همین اساس، پژوهش حاضر با هدف شناسایی انواع این راهکارها و ارزیابی میزان اثربخشی آن‌ها بر پایداری منابع آب، به‌ویژه در استان‌های خشک و نیمه‌خشک کشور، انجام شده است. در این راستا، مقالات داخلی منتشر شده در بازه زمانی ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۴ مورد بررسی قرار گرفته‌اند تا ضمن تحلیل یافته‌های موجود، رهیافت‌های ارائه‌شده به‌صورت نظام‌مند تحلیل شوند. نتایج نشان می‌دهد که استفاده از فناوری‌هایی هم‌چون سدهای زیرزمینی، سامانه‌های جمع‌آوری آب باران، بازچرخانی آب و پساب، بهره‌گیری از آب مجازی، سامانه‌های پخش سیلاب و تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها، و به‌ویژه اصلاح در حکمرانی آب، در صورت اجرای هدفمند و بومی‌سازی‌شده، می‌تواند به کاهش وابستگی به منابع متعارف و افزایش تاب‌آوری مناطق خشک منجر شود. با این حال، بررسی منابع داخلی نشان می‌دهد که میزان اثربخشی و موفقیت این راهکارها هنوز به‌طور جامع مورد ارزیابی قرار نگرفته و اغلب مطالعات موجود، به دوره‌های زمانی کوتاه‌مدت (عمدتاً یک‌ساله) محدود شده‌اند. این در حالی است که برای دستیابی به تصویر دقیق‌تری از تأثیر واقعی این اقدامات بر بهبود وضعیت منابع آب، انجام مطالعات بلندمدت و جامع، حداقل در بازه‌های چندساله، ضروری است. تنها در این صورت می‌توان اطلاعات قابل‌اعتمادی را در اختیار نهادهای اجرایی، برنامه‌ریزان و جوامع محلی قرار داد و زمینه تصمیم‌گیری‌های مؤثر و پایدار را فراهم ساخت. افزون بر این، موفقیت این راهکارها به‌شدت تحت تأثیر عواملی نظیر شرایط زمین‌شناسی، توزیع مکانی و زمانی بارندگی، زیرساخت‌های محلی و استفاده از مدل‌های تحلیلی دقیق مانند GIS و منطق فازی قرار دارد. از سوی دیگر، ساختار حکمرانی آب در ایران، به‌دلیل تمرکزگرایی، ناهماهنگی نهادی، و ضعف در جلب مشارکت ذی‌نفعان، یکی از مهم‌ترین موانع در مسیر تحقق مؤثر این اقدامات محسوب می‌شود. در نتیجه، تحول در حکمرانی منابع آب از طریق رویکرد مشارکت‌محور، ارتقای شفافیت، هماهنگی میان سیاست‌ها، بهره‌گیری از دانش بومی، تلفیق تخصص‌های بین‌رشته‌ای و استفاده از راهکارهای نوین سازگار با اقلیم کشور، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر به شمار می‌رود. Innovative solutions leveraging advanced technologies can play an effective role in optimizing water consumption and improving water resource management. Accordingly, the present study aims to identify various such solutions and evaluate their effectiveness in sustaining water resources, particularly in the arid and semi-arid provinces of the country. In this regard, domestic articles published between 2011 and 2025 have been reviewed to systematically analyze existing findings and proposed approaches. The results indicate that the use of technologies such as underground dams, rainwater harvesting systems, water and wastewater recycling, virtual water utilization, flood spreading systems, artificial aquifer recharge, and especially improvements in water governance, if implemented purposefully and adapted locally, can lead to reduced dependence on conventional water sources and increased resilience of dry regions. However, the review of domestic sources shows that the effectiveness and success of these solutions have not yet been comprehensively evaluated, and most existing studies are limited to short-term periods (mostly one year). In contrast, to obtain a more accurate picture of the real impact of these measures on improving water resources, conducting long-term and comprehensive studies, at least over several years, is essential. Only then can reliable information be provided to executive agencies, planners, and local communities, facilitating effective and sustainable decision-making. Furthermore, the success of these solutions is strongly influenced by factors such as geological conditions, spatial and temporal distribution of rainfall, local infrastructure, and the use of precise analytical models such as GIS and fuzzy logic. On the other hand, the structure of water governance in Iran, due to centralization, institutional discoordination, and weakness in stakeholder engagement, constitutes one of the most significant obstacles to the effective realization of these measures. Consequently, transformation in water resource governance through participatory approaches, increased transparency, policy coordination, utilization of indigenous knowledge, interdisciplinary integration, and the use of innovative solutions compatible with the country’s climate is an indispensable necessity. بهینه‌سازی مصرف آب, مقابله با کم‌آبی, منابع آب, نوآوری‌های مدیریتی Coping with water scarcity, Optimization of water consumption, Management innovations, Water resources 69 90 http://jircsa.ir/browse.php?a_code=A-10-2363-1&slc_lang=fa&sid=1 roghayeh mohamadlou رقیه محمدلو roghayehmohamadlou@gmail.com 10031947532846006063 0009-0009-1300-8777 Yes Ph.D. Student, Rangeland and Watershed Management Department, Faculty of Natural Resources, Urmia University, Urmia, Iran, roghayehmohamadlou@gmail.com دانشجوی دکتری، گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران، roghayehmohamadlou@gmail.com Mushab Saud Hamad مصحب سعود حمد musheb1969@gmail.com 10031947532846006064 0009-0003-5886-846X No Director, Department of Agriculture of Taj al-Din City, Wasit Province, Iraq; Ph.D., Water Engineering Department, Faculty of Agriculture, University of Tabriz, Tabriz, Iran, musheb1969@gmail.com مدیر، اداره کشاورزی شهر تاج‌الدین استان واسط، عراق؛ دانشجوی دکتری، گروه مهندسی آب، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران، musheb1969@gmail.com