Journal of Rainwater Catchment Systems

fa پایش سلامت حوزه آبخیز فخران خراسان جنوبی با استفاده از مدل مفهومی فشار-حالت-پاسخ Monitoring the health of Fakhran watershed in South Khorasan using the conceptual pressure-state-response model تخصصي Special پژوهشي Research امروز گسترش عوامل مختلف انسانی و طبیعی و تشدید آثار منفی آن‌ها سبب شده است تا عملکرد آبخیزها با مشکل مواجه شود و نیازهای ذی‌نفعان به درستی تأمین نشود. لذا در این پژوهش سعی شده است سلامت آبخیز فخران خراسان جنوبی مورد ارزیابی قرار گیرد و عوامل موثر بر آن مشخص شود. براین اساس با استفاده از رویکرد مفهومی فشار-حالت-پاسخ (PSR) تعداد 38 متغیر اولیه شناسایی شد. سپس با استفاده از معیارضریب همبستگی پیرسون، متغیرهای باضریب همبستگی بیشتر از 8/0 به‌عنوان متغیرهای دارای همخطایی چندگانه شناسایی و حذف شدند. در نهایت و به‌ترتیب از 11، 9 و 12 معیار در شاخص‌های فشار، حالت و پاسخ برای تعیین وضعیت سلامت در زیرآبخیزهای مختلف تعیین شد. همانطور که نتایج نشان داد شاخص فشار از 43/0 تا 83/0، شاخص حالت از 33/0 تا 65/0 و شاخص پاسخ از 33/0 تا 57/0 در زیرآبخیزهای مختلف متغیر بود. همچنین شاخص سلامت نیز مقادیری بین 36/0 تا 61/0 را به خود اختصاص داده است. با عبارتی دیگر شاخص‌های فشار، حالت، پاسخ و سلامت به‌ترتیب با مقادیر متوسط 67/0، 50/0، 47/0 و 54/0 در طبقه نسبتاً سالم، متوسط، متوسط و متوسط قرارگرفتند. به لحاظ اثرگذاری نیز مهاجرت خانوار (1/5 درصد) و نسبت مناطق مسکونی به سطح آبخیز (۵ درصد) بیشترین سهم را در کاهش سلامت و نسبت اراضی آبی-باغی به دیم (4/0 درصد) و تعداد منابع آبی (9/0 درصد) کمترین تأثیر را بر سلامت نشان دادند. همان‌طور که نتایج نشان می‌دهد تصمیم‌گیری اصولی بر کنترل جمعیت، پراکنش مناطق مسکونی و زراعت توسط جوامع محلی و همچنین مدیران استانی می&lrm;تواند افزایش سلامت آبخیز فخران و ارتقاء سلامت زیرآبخیزها را در پی داشته باشد. Today, the spread of various human and natural factors and the intensification of their negative effects have caused the watersheds performance to face significant challenges, preventing the proper fulfillment of stakeholders’ needs. Therefore, this study aimed to evaluate the health of the Fakhran watershed in South Khorasan and identify the factors affecting it. Accordingly, using the conceptual approach of pressure-state-response (PSR), 38 initial variables were identified. Then, using the Pearson’s correlation coefficient, variables with a correlation coefficient greater than 0.8 were identified and removed due to multicollinearity. At the final 11, 9, and 12 criteria, respectively, were determined for pressure, state, and response indices to assess the health status in different sub-watersheds. The results showed the pressure index ranged from 0.43 to 0.83, the state index from 0.33 to 0.65, and the response index from 0.33 to 0.57 across the sub-watersheds. The health index ranged between 0.36 and 0.61. In other words, the pressure, state, response, and health indices were placed in the relatively healthy, moderate, moderate, and moderate categories with average values of 0.67, 0.50, 0.47, and 0.54, respectively. In terms of effectiveness, household migration (1.5%) and the ratio of residential areas to watershed area (5%) had the greatest contribution to reducing health, while the ratio of irrigated-garden lands to dry land (4.0%) and the number of water sources (9.0%) had the least impact on health. As the results indicate that principled decision-making regarding population control, residential area distribution, and agriculture by local communities and provincial managers can improve the health of the Fakhran watershed and enhance the health of its sub-watersheds. بوم‌سازگان, پایش, تخریب, سنجش از دور, مدیریت پایداریدار Ecosystems, Monitoring, Destruction, Remote Sensing, Sustainable Management 71 88 http://jircsa.ir/browse.php?a_code=A-10-105-7&slc_lang=fa&sid=1 Hojjat Sahragard حجت صحراگرد Hojjat.sahragard@birjand.ac.ir 10031947532846006202 10031947532846006202 No Former M.Sc. Student, Rangeland and Watershed Management Department, Faculty of Natural Resources and Environment, University of Birjand, Birjand, Iran, Hojjat.sahragard@birjand.ac.ir دانش‌آموخته کارشناسی ارشد، گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران Hadi Memarian هادی معماریان hadi_memarian@birjand.ac.ir 10031947532846006203 10031947532846006203 Yes Associate Professor, Rangeland and Watershed Management Department, Faculty of Natural Resources and Environment, University of Birjand, Birjand, Iran, Hadi_memarian@birjand.ac.ir 2 دانشیار، گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران Javad Chezgi جواد چزگی chezgi@birjand.ac.ir 10031947532846006204 10031947532846006204 No Associate Professor, Rangeland and Watershed Management Department, Faculty of Natural Resources and Environment, University of Birjand, Birjand, Iran, Chezgi@birjand.ac.ir دانشیار، گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران Seyed Mohamad Tajbakhsh سیدمحمد تاجبخش فخرآبادی tajbakhsh.m@birjand.ac.ir 10031947532846006205 10031947532846006205 No Associate Professor, Rangeland and Watershed Management Department, Faculty of Natural Resources and Environment, University of Birjand, Birjand, Iran دانشیار، گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران Reza Chamani رضا چمنی reza.chamani@birjand.ac.ir 10031947532846006206 10031947532846006206 No گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران