Journal of Rainwater Catchment Systems

fa تحلیل تطبیقی چارچوب‌های حقوقی و قوانین بالادستی استحصال آب باران: تجارب جهانی و راهکارهای سیاست‌گذاری در ایران Comparative analysis of legal frameworks and upstream laws of rainwater harvesting: Global experiences and policy strategies in Iran تخصصي Special پژوهشي Research تشدید بحران کم‌آبی در ایران، همراه با خشکسالی‌های پیوسته و افزایش تقاضای آب در بخش‌های مختلف، ضرورت بهره‌گیری از منابع آب تجدیدپذیر را اجتناب‌ناپذیر ساخته است. در این میان، سامانه‌های سطوح آبگیر باران (RWHSs) به‌عنوان راهکاری کارآمد، کم‌هزینه و سازگار با محیط زیست، می‌توانند نقش مهمی در تأمین بخشی از نیاز آبی، به‌ویژه در مناطق شهری و روستایی، ایفا کنند. با این حال، توسعه این فن‌آوری در ایران با موانع حقوقی، نهادی و اجرایی متعددی روبه‌رو است. این مقاله با هدف تحلیل تطبیقی چارچوب‌های حقوقی و مقرراتی حاکم بر استحصال آب باران در سطح جهانی و بررسی جایگاه آن در قوانین بالادستی و برنامه‌های توسعه ایران انجام شده است. این مطالعه با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با استفاده از روش کتابخانه‌ای و اسنادی انجام شده است. داده‌های مورد نیاز از طریق بررسی قوانین و مقررات داخلی (از جمله قانون توزیع عادلانه آب، قانون برنامه هفتم پیشرفت و سیاست‌های کلی منابع آب) و نیز مطالعه تجارب موفق کشورهای پیشرو در زمینه استحصال آب باران جمع‌آوری و به روش تحلیل محتوا و مقایسه تطبیقی مورد ارزیابی قرار گرفته است. نتایج نشان می‌دهد که کشورهای مختلف در قبال استحصال آب باران چهار رویکرد کلی را دنبال می‌کنند: ۱) رویکرد الزام‌آور (مانند آلمان و ترکیه)، ۲) رویکرد تشویقی و مشوق‌محور (مانند برزیل و ژاپن)، ۳) رویکرد تسهیل‌گرانه (مانند بریتانیا و مالزی) و ۴) رویکرد محدودکننده (که در گذشته در برخی کشورها رایج بوده است). در ایران، با وجود تکالیف روشن در اسناد بالادستی نظیر الزام به افزایش ۱۵ درصدی استحصال آب در برنامه هفتم توسعه و تکلیف وزارت نیرو به ارائه تسهیلات در مناطق با بارش بالای ۲۵۰ میلیمتر، تحول چشم‌گیری در عمل رخ نداده است. مهم‌ترین موانع شناسایی‌شده در اجرای سامانه‌های استحصال آب باران در ایران عبارتند از: ۱) خلأ حقوقی ناشی از تلقی آب باران به‌عنوان مشترکات عمومی و عدم شفافیت در مالکیت آن، ۲) ضعف نهادی و نبود متولی مشخص و هماهنگ‌کننده بین دستگاه‌های اجرایی، ۳) عدم اجرای کامل قوانین موجود و ۴) موانع فنی و مالی نظیر هزینه‌های بالای اولیه و نبود استانداردهای ملی مدون. The intensifying water scarcity crisis in Iran, coupled with persistent droughts and rising water demand across various sectors, has made the utilization of renewable water resources inevitable. In this context, Rainwater Harvesting Systems (RWHSs) emerge as an efficient, cost-effective, and environmentally sustainable solution that can significantly contribute to meeting water needs, particularly in urban and rural areas. However, the development of this technology in Iran faces numerous legal, institutional, and executive barriers. This paper aims to conduct a comparative analysis of the legal and regulatory frameworks governing rainwater harvesting at the global level and to examine its position within Iran's upstream laws and development programs. This study employs a descriptive-analytical approach utilizing library and documentary research methods. Data were collected through the examination of domestic laws and regulations (including the Law on Equitable Distribution of Water, the Seventh Five-Year Development Plan, and the General Policies on Water Resources) as well as the study of successful experiences of leading countries in rainwater harvesting. The gathered data were analyzed using content analysis and comparative analysis methods. The results indicate that countries adopt four general approaches toward rainwater harvesting: 1) Mandatory approach (e.g., Germany and Turkey), 2) Incentive-based approach (e.g., Brazil and Japan), 3) Facilitation approach (e.g., the United Kingdom and Malaysia), and 4) Restrictive approach (which was previously common in some countries). In Iran, despite clear mandates in upstream documents—such as the requirement to increase water harvesting by 15% in the Seventh Development Plan and the obligation of the Ministry of Energy to provide facilities in regions with rainfall exceeding 250 mm—no significant progress has been made in practice. The most critical barriers identified in the implementation of RWHSs in Iran are: 1) Legal vacuum resulting from the classification of rainwater as public property and the lack of clarity regarding its ownership, 2) Institutional weakness and the absence of a designated coordinating body among executive agencies, 3) Incomplete implementation of existing laws, and 4) Technical and financial obstacles such as high initial costs and the lack of codified national standards. بحران آب، توسعه پایدار، چارچوب حقوقی، قوانین بالادستی، مدیریت یکپارچه منابع آب. Integrated water resources management, legal framework, sustainable development, upstream laws, water crisis. 0 0 http://jircsa.ir/browse.php?a_code=A-10-654-6&slc_lang=fa&sid=1 Mahboobeh Kiani-Harchegani محبوبه کیانی‌هرچگانی Mahboobeh.kiyani20@gmail.com 10031947532846006347 10031947532846006347 No Esfahan Regional Water Company Esfahan Regional Water Company Zeinab Hazbavi زینب حزباوی z.hazbavi@uma.ac.ir 10031947532846006348 10031947532846006348 Yes University of Mohaghegh Ardabili دانشگاه محقق اردبیلی