مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی سیستان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، زابل، ایران
چکیده: (19 مشاهده)
مقدمه مناطق خشک که حدود 40 درصد از مساحت خشکیهای کره زمین را تحت پوشش قرار میدهد از اهمیت حیاتی در سطح جهانی برخوردار هستند (Cherlet et al., 2018). همچنین بخش اعظمی از جمعیت جهان نیز در این نواحی ساکن هستند و این مناطق در تأمین بخش مهمی از مواد غذایی و خدمات زیستمحیطی مانند تنظیم آب و هوا، تأمین آب و سایر موارد نقش بارزی را ایفاء مینماید (Eldridge et al., 2024). بااینحال فرسایش و به دنبال آن کاهش مواد غذایی خاک و در نتیجه تقلیل حاصلخیزی آن، یکی از چالشهای پیشروی توسعه کشورها، بهویژه در مناطق خشک است. چنین وضعیتی امنیت غذایی این نواحی را با تهدید همراه ساخته و زمینه بروز فرسایش، وقوع پدیده گردوغبار، سیل و خشکسالی را تسریع نموده است (Saayman et al., 2017). اگر چه فرسایش خاک یک رخداد طبیعی در سطح زمین بهحساب میآید، ولی شدت و توسعه آن در عرصههای طبیعی مشکلات زیادی را به همراه دارد. عوامل متعددیاز قبیل خصوصیاتخاک،اقلیم، ناهمواری، سرعت باد و پوشش گیاهی در فرسایش خاک نقش دارند که اصلیترین آنها پوشش گیاهی است (He et al., 2011). علت اصلی اختلاف فرسایش در مناطق خشک و مرطوب، کمبود پوششگیاهی در نواحی خشک میباشد (Suter-Burri et al., 2013). پوششگیاهیباارتقایزبری سطح خاک از برخورد مستقیم انرژی باد و باران به سطح زمین جلوگیری میکند که در نتیجه سبب کاهش تبخیر و حفظ رطوبت خاک و در نهایت سبب تقلیل فرسایش خاک میشود (Mayaud et al., 2016). بنابراین، علت اصلی تخریب خاک و فرسایش فقر پوشش گیاهی مناسب است که در مناطق خشک تحت تأثیر عواملی از قبیل کمبود رطوبت، درجه حرارت زیاد، تبخیر و تعرق بالا و وزش بادهای گرم و خشک استقرار پوشش گیاهی در این مناطق را با مشکل مواجه نموده است. روش کار برای اجرای این پژوهش، ابتدا مطالعات کتابخانهای و جمعآوری آمار و اطلاعات صورت گرفت. مکانهایی که بهمنظور جادهسازی حفاریهایی بر روی آنها صورت گرفته و مستعد جمعآوری رواناب بودند، شناسایی شد و ضمن بازدیدهای صحرایی و کارشناسی، 12 گودال که رواناب آبخیزهای کوچک وارد آنها میشده است بهصورت یک در میان انتخاب، ابعاد و حجم آب استحصالی آنها برآورد شد. دو نمونه خاک برداشت و ویژگیهای شوری، اسیدیته و بافت آنها مورد آزمایش قرار گرفت. همچنین پوشش گیاهی استقرار یافته نیز مورد بررسی قرار گرفت. علاوه بر آن، بهمنظور ارزیابی اقتصادی آب ذخیره شده در مخازن آبخیزهای کوچک، با توجه به وضعیت دستمزد کارگری، هزینه تانکر انتقال آب، نرخ فروش آب غیرشرب منطقه و همچنین دادههای هزینهای ناشی از اجرای کارهای پژوهشی در منطقه، هزینه آبیاری نهالها در محدوده پژوهش برآورد شد. نتایج و بحث نتایج آزمایش نمونههای خاک محدوده مورد پژوهش نشان داد که کیفیت خاک منطقه پایین میباشد و از لحاظ حاصلخیزی در حد پایینی قرار دارد. ولی برای رویش گیاهان مقاوم و شور پسند مستعد است. بررسی ابعاد و وضعیت آبگیری مخازن آبخیزهای کوچک نشان داد که دامنه طول و عرض سازههای مزبور به ترتیب در دامنه 5/4 و 3/12، 2/3 و 5/5 متر قرار دارد. متوسط طول و عرض گودالهای مورد بررسی نیز به ترتیب برابر 6/6 و2/4 متر است. عمق سازههای مزبور در دامنه بین 9/0 و 3/1 متر در نوسان بوده است و متوسط اعماقی برابر 1/1 متر داشتهاند. میزان آب جمعآوریشده در مخازن مورد پژوهش ناشی از بارندگی برابر 1/404 متر مکعب بوده است که بهطور متوسط سهم هر یک از آنها 7/33 متر مکعب میباشد. با توجه به کمبود آب در منطقه سیستان و حتی نبود آن در محدودهای همانند محل اجرای این پژوهش، عملکرد آبخیزهای کوچک از ارزش اقتصادی، زیستمحیطی و امنیتی بالایی برخوردار است. بررسی وضعیت منطقه مورد پژوهش نشان میدهد که این محدوده صاف، هموار و دارای شیب بسیار ملایم با لایه سطحی سفت است که مانع نفوذ آب در خاک میشود. هر چند بارندگی منطقه کم است، ولی همین مقدار بارندگی ناچیز نیز به دلیل عدم نفوذپذیری خاک آن آب به مدت چند روز در سطح زمین تجمع یافته و بهمرور زمان تبخیر و بدون استفاده از دسترس خارج میشود. ایجاد گودالهایی در انتهای هریک از شیبهای این محدودهها با ظرفیت آبی بر اساس وسعت آن محدودهها، آنها را تبدیل به آبخیزهای کوچک مینماید که سبب افزایش نفوذ آب در خاک میشود. نتیجهگیری بارندگی کم توام با پراکنش نامناسبزمانی و مکانی و همچنین بالا بودن میزان تبخیر در مناطق خشک، باعث ایجاد بحران کم آبی و محدودیت دسترسی به منابع آبی پایدار در این مناطق شده است. در این تحقیق که با هدف بررسی اثر سطوح آبگیر کوچک بر استحصال روانابهای فصلی صورت گرفت میزان آب استحصالی در مخازن ذخیره احداث شده در منطقه فراخشک شهر سوخته سیستان مورد بررسی قرار گرفت. نتایج نشان داد که با وجود بارش کم در منطقه مورد مطالعه، رواناب حاصل از بارشهای فصلی به دلیل وجود لایه سطحی نفوذ ناپذیر در سطح اراضی مسطح و هموار تجمع یافته که با احداث گودالهای متعدد طی سالهای اخیر، حجم قابل توجهی از این روانابها در این مخازن ذخیره و با تأمین رطوبت مورد نیاز گیاهان باعث احیاء پوشش گیاهی در این منطقه شده است. در بررسی ارزش اقتصادی این رواناب استحصالی در منطقه مورد مطالعه نیز یافتهها نشان داد که با احداث این گودالها در این منطقه هزینه تامین آب مورد نیاز جهت اجرای پروژههای نهال کاری به طور محسوس کاهش مییابد که این مهم تببین کننده کارآمدی این سطوح آبگیر کوچک بر استحصال و مدیریت روانابهای سطحی در منطقه فراخشک سیستان میباشد. در مجموع براساس نتایج به دست آمده نتیجهگیری میشود که احداث سطوح آبگیر کوچک باتوجه به هزینه کم و صرفه اقتصادی رویکری سازگار و کارآمد برای مدیریت روانابهای سطحی و ذخیره آن در مناطق فراخشک ازجمله منطقه سیستان میباشد که با تعمیم این رویکرد به سایر مناطق سیستان ضمن بهرهبرداری از این منابع آبی با تامین آب مورد نیاز گیاهان نیز بستری مناسب برای احیاء پوشش گیاهی و بهبود شرایط زیست محیطی این منطقه را میتوان فراهم نمود.
نوع مطالعه: پژوهشي |
موضوع مقاله: تخصصي دریافت: 1405/4/1 | ویرایش نهایی: 1405/5/26 | پذیرش: 1405/5/30 | انتشار الکترونیک پیش از انتشار نهایی: 1405/6/26
تکمیل و ارسال فرم تعارض منافع نویسنده گرامی ، پس از ارسال مقاله ، جهت دریافت فرم، لطفا بر روی کلمه فرم تعارض منافع کلیک نمایید و پس از تکمیل، در فایل های پیوست مقاله قرار دهید.
